“မျိုးရိုးလိုက် ကိုလက်စထရောမြင့်မားခြင်း” ဆိုတာ အစားအသောက်ကြောင့် ဆိုတာထက် ပိုပါတယ်။

• ကိုလက်စထရော (Cholesterol) မြင့်ရခြင်းဟာ အစားအသောက်ကြောင့်သာ ဖြစ်တယ်လို့ လူအများစုက ယုံကြည်ကြပါတယ်။ တကယ်တော့ လူတစ်ဦးချင်းစီရဲ့ ကိုလက်စထရောပမာဏကို သတ်မှတ်ရာမှာ မျိုးရိုးဗီဇကလည်း အရေးပါတဲ့ အခန်းကဏ္ဍကနေ ပါဝင်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် မျိုးရိုးလိုက် ကိုလက်စထရော မြင့်ခြင်းရောဂါ (Familial Hypercholesterolemia – FH) ရှိသူတွေမှာ ပိုမိုသိသာပါတယ်။
• ကိုလက်စထရော မြင့်မားနေသူတချို့ဟာ နေထိုင်မှုပုံစံနဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အချက်တွေကို ပြောင်းလဲပြီး ကိုလက်စထရောပမာဏ လျှော့ချဖို့ ကြိုးစားပေမယ့် သွေးစစ်ဆေးမှုရလဒ်တွေမှာ မျှော်လင့်ထားသလောက် တိုးတက်မှု မတွေ့ရတာမျိုး ရှိနိုင်ပါတယ်။ ဒီအချက်က ကိုလက်စထရောမြင့်မားစေတဲ့ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းတွေ ရှိနေရုံသာမက မျိုးဗီဇပြောင်းလဲမှု (Gene Mutation) လည်း ရှိနေနိုင်ကြောင်း ညွှန်ပြနိုင်ပါတယ်။
• ကာလကြာရှည်စွာ ကိုလက်စထရော မြင့်မားနေမှုဟာ နှလုံးသွေးကြောတွေကို မာကျောကျဉ်းမြောင်း စေပြီး နှလုံးသို့ သွေးစီးဆင်းမှုကို လျော့နည်းသွားစေပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကိုလက်စထရောမြင့်မားခြင်းကို ကုသရာမှာ သွေးတွင်းကိုလက်စထရောပမာဏကို လျှော့ချရုံသာမက အနာဂတ်မှာ နှလုံးသွေးကြောရောဂါနဲ့ ရုတ်တရက်နှလုံးသွေးကြောပိတ်ခြင်းကြောင့် နှလုံးဖောက်ခြင်း (Heart Attack) ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကိုလည်း လျှော့ချဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။ Polygenic Risk Score (PRS) ဟာ လူတစ်ဦးချင်းစီရဲ့ အဆီစုပ်ယူနိုင်စွမ်း၊ မကောင်းတဲ့ ကိုလက်စထရော (LDL) ကို ခန္ဓာကိုယ်က ဖယ်ရှားနိုင်စွမ်းနဲ့ သွေးကြောအတွင်း ရောင်ရမ်းမှုတို့လို မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်တွေကို အကဲဖြတ်ရာမှာ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါတယ်။ ဒီအချက်အလက်တွေကို အခြေခံပြီး အန္တရာယ်အမှတ် (Risk Score) ကို တွက်ချက်ကာ အနာဂတ်မှာ နှလုံးသွေးကြောကျဉ်းရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို ခန့်မှန်းနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဆရာဝန်တွေဟာ လူတစ်ဦးချင်းစီရဲ့ အခြေအနေနဲ့ ပိုမိုကိုက်ညီတဲ့ ရောဂါကာကွယ်ရေးနဲ့ ကုသမှုအစီအစဉ်တွေကို ရေးဆွဲရာမှာ အထောက်အကူရနိုင်ပါတယ်။

ကိုလက်စထရော မြင့်မားခြင်း ဟာ အဖြစ်များတဲ့ ကျန်းမာရေးပြဿနာတစ်ခုဖြစ်တဲ့အပြင် နှလုံးသွေးကြောရောဂါ တို့ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေတဲ့ အရေးကြီးတဲ့ အကြောင်းရင်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူအများစုက ကိုလက်စထရော မြင့်မားရခြင်းဟာ အစားအသောက်ကြောင့်သာ ဖြစ်တယ်လို့ ယူဆကြပါတယ်။ တကယ်တော့ လူတစ်ဦးချင်းစီရဲ့ သွေးတွင်းကိုလက်စထရောပမာဏကို သတ်မှတ်ရာမှာ မျိုးရိုးဗီဇကလည်း အရေးပါတဲ့ အခန်းကဏ္ဍကနေ ပါဝင်ပါတယ်။

ကိုလက်စထရော မြင့်မားရခြင်း အကြောင်းရင်းများစွာရှိပါတယ်။ အများစုမှာတော့ အောက်ပါ အခြေအနေ တွေ ရောနှောပေါင်းစပ်ပါဝင်နေပါတယ်။ 

• မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းများ
• နေထိုင်မှုပုံစံနဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းများ

ဒီနေရာမှာ အစားအသောက်၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု၊ ကိုယ်အလေးချိန်၊ စိတ်ဖိစီးမှု၊ ဆေးလိပ်သောက်ခြင်း နဲ့ အခြားသော ကျန်းမာရေး အခြေအနေများလည်း ပါဝင်ပါတယ်။

လူအများစုမှာ မိဘတွေဆီကနေ အမွေဆက်ခံရရှိတဲ့ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လက္ခဏာတွေ ရှိပါတယ်။ ဒီလက္ခဏာတွေက ခန္ဓာကိုယ်က ကိုလက်စထရောကို ဘယ်လို ကိုင်တွယ်အသုံးပြုသလဲဆိုတာအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိနိုင်ပါတယ်။ အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအချက်တွေကို သက်ရောက်စေနိုင်ပါတယ်။

• ခန္ဓာကိုယ်ပုံစံနှင့် အဆီဖြန့်ဝေမှု 
• အစားအသောက်မှာပါလာတဲ့ အဆီတွေကို အူလမ်းကြောင်းက စုပ်ယူမှု 
• အသည်းတွင်း ကိုလက်စထရော ဇီဝဖြစ်စဉ်ဖြစ်ပေါ်မှု 
• သွေးကြောထဲမှ ကိုလက်စထရော ဖယ်ရှားပေးမှု 
• သွေးကြောရောင်ရမ်းမှု

သို့သော် ဒီလို အမွေဆက်ခံထားရတဲ့ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာလက္ခဏာသဘာဝတွေဟာ မိသားစုထဲမှာ အစဉ်အလာရှိတယ် ဆိုပေမယ့် မျိုးရိုးဗီဇတစ်ခုတည်းကြောင့် ဖြစ်တဲ့ရောဂါလို့တော့ မသတ်မှတ်နိုင်ပြန်ပါဘူး။ မိသားစုဝင်တွေမှာ ပုံစံတူအန္တရာယ်လက္ခဏာတွေကို မျှဝေခံစားရနိုင်ပေမယ့် တစ်ဦးချင်းစီရဲ့ ကိုလက်စထရော ပရိုဖိုင်ဟာ သူ့ရဲ့ နေထိုင်မှုပုံစံနဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းများရဲ့ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို ဆက်လက်ခံယူနေဆဲပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုလက်စထရော မြင့်မားနေသူ အများစုဟာ အဆိုပါ မျိုးရိုးဗီဇ ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများနဲ့ နေထိုင်မှုပုံစံ အလေ့အထတို့  အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ အပြန်အလှန် အကျိုးသက်ရောက်မှုကတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

လူ ၃၀၀ ဦးမှာ ၁ ဦးခန့်ဟာ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက LDL ကိုလက်စထရော (မကောင်းတဲ့ ကိုလက်စထရော) ကို ဖယ်ရှားပေးတဲ့ မျိုးဗီဇတစ်ခု ပြောင်းလဲမှုကြောင့် ကိုလက်စထရော မြင့်မားလာနိုင်ပါတယ်။ ဒီအခြေအနေကို မျိုးရိုးလိုက် ကိုလက်စထရောမြင့်မားခြင်းရောဂါ (Familial Hypercholesterolemia – FH) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

FH ဟာ ငယ်ရွယ်စဉ်ကတည်းက LDL ကိုလက်စထရောပမာဏ သိသိသာသာ မြင့်မားနေတတ်တဲ့ မျိုးရိုးလိုက်ရောဂါတစ်မျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီရောဂါရှိသူတွေမှာ အသက်ငယ်ငယ်နဲ့ နှလုံးသွေးကြောကျဉ်းရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားပါတယ်။

FH ရဲ့ အဓိကလက္ခဏာများ

• မိဘတစ်ဦးဆီကနေ ရောဂါဖြစ်စေနိုင်တဲ့ မျိုးဗီဇကို အမွေဆက်ခံရရှိရုံနဲ့ FH ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒီလိုအမွေဆက်ခံပုံကို Autosomal Dominant Pattern လို့ ခေါ်ပါတယ်။
• FH ရှိတဲ့ မိဘတစ်ဦးမှာ ရောဂါဖြစ်စေတဲ့ မျိုးဗီဇရှိပါက ကလေးတစ်ဦးချင်းစီမှာ အဲဒီမျိုးဗီဇကို အမွေဆက်ခံရနိုင်ခြေ ၅၀% ရှိပါတယ်။
• ကလေးဘဝကတည်းက ဒါမှမဟုတ် လူငယ်ဘဝအစောပိုင်းမှာ LDL ကိုလက်စထရောပမာဏ သိသိသာသာ မြင့်မားနေတတ်ပါတယ်။
• ငယ်ငယ်ရွယ်ရွယ်နဲ့ နှလုံးရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုများပါတယ်။ 

အရွယ်မတိုင်မီ နှလုံးသွေးကြောကျဉ်းရောဂါ ဖြစ်ပွားခြင်း ဆိုတာကတော့... 

• အသက် ၅၅ နှစ်အောက် အမျိုးသားများ 
• အသက် ၆၀ နှစ်အောက် အမျိုးသမီးများ

ယုတ်စွအဆုံး မိဘနှစ်ဦးစလုံး FH (မျိုးရိုးလိုက် ကိုလက်စထရော မြင့်မားခြင်းရောဂါ) ရှိနေတယ် ဆိုရင် သားသမီးမှာ မိဘနှစ်ပါးဆီက ပုံမမှန်မျိုးရိုးဗီဇမိတ္တူ တစ်ခုစီကို အမွေဆက်ခံဖို့  ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း အခွင့်အလမ်း ရှိနေပါတယ်။  ဒီလိုဖြစ်ပွားတဲ့ FH အမျိုးအစားဟာ ပိုမိုပြင်းထန်ပြီး ကလေးဘဝ ဒါမှမဟုတ် ဆယ်ကျော်သက်အရွယ်မှာပင် နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ ရောဂါတွေ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားလာနိုင်ပါတယ်။

အဓိက စိုးရိမ်ရမည့်အချက် — နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ ရောဂါများ

• ကိုလက်စထရော မြင့်မားမှုကို ထိန်းချုပ်ရာမှာ အဓိက အရေးကြီးဆုံးက မျှော်မှန်းထားတဲ့ ကိုလက်စထရောပမာဏကို ရောက်ရှိဖို့သာ မဟုတ်ဘဲ အောက်ဖော်ပြပါ နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာများကို အချိန်မီကာကွယ်နိုင်ဖို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဥပမာ -
• နှလုံးသွေးကြောရောဂါ/ နှလုံးသွေးကြောကျဉ်းရောဂါ
• နှလုံးဖောက်ခြင်း (Heart Attack)
• လေဖြတ်ခြင်း 
• ရုတ်တရက် နှလုံးရပ်၍ သေဆုံးခြင်း

ဒါကြောင့် ကိုလက်စထရော မြင့်မားနေသူတိုင်းဟာ နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ အန္တရာယ် ရှိ မရှိကို ပြီးပြည့်စုံတဲ့ ဆန်းစစ်စစ်ဆေးမှုကို ခံယူသင့်တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သွင်ပြင်လက္ခဏာများနဲ့ ကိုလက်စထရော

လူအများစုမှာ မိဘတွေဆီကနေ အမွေဆက်ခံရရှိတဲ့ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လက္ခဏာတွေ ရှိပါတယ်။ ဒီလက္ခဏာတွေက ခန္ဓာကိုယ်က ကိုလက်စထရောကို ဘယ်လို လုပ်ဆောင်သလဲဆိုတဲ့ အပေါ် သက်ရောက်မှုရှိနိုင်ပါတယ်။

အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအချက်တွေကို သက်ရောက်စေနိုင်ပါတယ်။

• ခန္ဓာကိုယ်ပုံသဏ္ဌာန်နဲ့ အဆီစုပုံပုံ
• အစားအစာထဲက အဆီဓာတ်တွေကို အူလမ်းကြောင်းက စုပ်ယူနိုင်စွမ်း
• အသည်းအတွင်း ကိုလက်စထရောကို ချေဖျက်ပြောင်းလဲပုံ
• သွေးထဲက ကိုလက်စထရောကို ဖယ်ရှားနိုင်စွမ်း
• သွေးကြောရောင်ရမ်းမှု

သို့သော် ဒီလို အမွေဆက်ခံထားရတဲ့ သွင်ပြင်လက္ခဏာသဘာဝတွေဟာ မိသားစုထဲမှာ အစဉ်အလာရှိတယ် ဆိုပေမယ့် မျိုးရိုးဗီဇတစ်ခုတည်းကြောင့် ဖြစ်တဲ့ရောဂါလို့တော့ မသတ်မှတ်နိုင်ပြန်ပါဘူး။ မိသားစုဝင်တွေမှာ ပုံစံတူအန္တရာယ်လက္ခဏာတွေကို မျှဝေခံစားရနိုင်ပေမယ့် တစ်ဦးချင်းစီရဲ့ ကိုလက်စထရော ပရိုဖိုင်ဟာ သူ့ရဲ့ နေထိုင်မှုပုံစံနဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းများရဲ့ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို ဆက်လက်ခံယူနေဆဲပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုလက်စထရော မြင့်မားနေသူ အများစုဟာ အဆိုပါ မျိုးရိုးဗီဇ ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများနဲ့ နေထိုင်မှုပုံစံ အလေ့အထတို့  အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ အပြန်အလှန် အကျိုးသက်ရောက်မှုကတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

လူ ၃၀၀ ဦးမှာ ၁ ဦးခန့်ဟာ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက LDL ကိုလက်စထရော (မကောင်းတဲ့ ကိုလက်စထရော) ကို ဖယ်ရှားပေးတဲ့ မျိုးဗီဇတစ်ခု ပြောင်းလဲမှုကြောင့် ကိုလက်စထရော မြင့်မားလာနိုင်ပါတယ်။ ဒီအခြေအနေကို မျိုးရိုးလိုက် ကိုလက်စထရောမြင့်မားခြင်းရောဂါ Familial Hypercholesterolemia (FH) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

FH ဟာ ငယ်ရွယ်စဉ်ကတည်းက LDL ကိုလက်စထရောပမာဏ သိသိသာသာ မြင့်မားနေတတ်တဲ့ မျိုးရိုးလိုက်ရောဂါတစ်မျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီရောဂါရှိသူတွေမှာ အသက်ငယ်ငယ်နဲ့ နှလုံးသွေးကြောကျဉ်းရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားပါတယ်။

FH ရဲ့ အဓိကလက္ခဏာများ

• မိဘတစ်ဦးဆီကနေ ရောဂါဖြစ်စေနိုင်တဲ့ မျိုးဗီဇကို အမွေဆက်ခံရရှိရုံနဲ့ FH ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒီလိုအမွေဆက်ခံပုံကို Autosomal dominant လို့ ခေါ်ပါတယ်။
• FH ရှိတဲ့ မိဘတစ်ဦးမှာ ရောဂါဖြစ်စေတဲ့ မျိုးဗီဇရှိပါက ကလေးတစ်ဦးချင်းစီမှာ အဲဒီမျိုးဗီဇကို အမွေဆက်ခံရနိုင်ခြေ ၅၀% ရှိပါတယ်။
• ကလေးဘဝကတည်းက ဒါမှမဟုတ် လူငယ်ဘဝအစောပိုင်းမှာ LDL ကိုလက်စထရောပမာဏ သိသိသာသာ မြင့်မားနေတတ်ပါတယ်။
• ငယ်ငယ်ရွယ်ရွယ်နဲ့ နှလုံးရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုများပါတယ်။ 

အရွယ်မတိုင်မီ နှလုံးသွေးကြောကျဉ်းရောဂါ ဖြစ်ပွားခြင်း ဆိုတာကတော့... 

• အသက် ၅၅ နှစ်အောက် အမျိုးသားများ 
• အသက် ၆၀ နှစ်အောက် အမျိုးသမီးများ

ယုတ်စွအဆုံး မိဘနှစ်ဦးစလုံး FH (မျိုးရိုးလိုက် ကိုလက်စထရော မြင့်မားခြင်းရောဂါ) ရှိနေတယ် ဆိုရင် သားသမီးမှာ မိဘနှစ်ပါးဆီက ပုံမမှန်မျိုးရိုးဗီဇမိတ္တူ တစ်ခုစီကို အမွေဆက်ခံဖို့  ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း အခွင့်အလမ်း ရှိနေပါတယ်။  ဒီလိုဖြစ်ပွားတဲ့ FH အမျိုးအစားဟာ ပိုမိုပြင်းထန်ပြီး ကလေးဘဝ ဒါမှမဟုတ် ဆယ်ကျော်သက်အရွယ်မှာပင် နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ ရောဂါတွေ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားလာနိုင်ပါတယ်။

အဓိက စိုးရိမ်ရမည့်အချက် — နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ ရောဂါများကိုလက်စထရော မြင့်မားမှုကို ထိန်းချုပ်ရာမှာ အဓိက အရေးကြီးဆုံးက မျှော်မှန်းထားတဲ့ ကိုလက်စထရောပမာဏကို ရောက်ရှိဖို့သာ မဟုတ်ဘဲ အောက်ဖော်ပြပါ နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာများကို အချိန်မီကာကွယ်နိုင်ဖို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဥပမာ -

• နှလုံးသွေးကြောရောဂါ/ နှလုံးသွေးကြောကျဉ်းရောဂါ
• နှလုံးဖောက်ခြင်း Heart attack 
• လေဖြတ်ခြင်း  
• ရုတ်တရက် နှလုံးရပ်၍ သေဆုံးခြင်း

ဒါကြောင့် ကိုလက်စထရော မြင့်မားနေသူတိုင်းဟာ နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ အန္တရာယ် ရှိ မရှိကို ပြီးပြည့်စုံတဲ့ ဆန်းစစ်စစ်ဆေးမှုကို ခံယူသင့်တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုလက်စထရောမြင့်မားမှုအတွက် ခေတ်မီ ကုသမှု အစီအစဉ်များ ချမှတ်ရာမှာ ကိုလက်စထရောပမာဏကိုသာ ကြည့်တာမဟုတ်ဘဲ လူတစ်ဦးချင်းစီရဲ့ နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေအပေါ် မူတည်ပြီး ကုသမှုကို အာရုံစိုက်လာကြပါတယ်။

အန္တရာယ်အဆင့် မြင့်မားသူများ - PREVENT-ASCVD အမှတ်ပေးစနစ်အသုံးပြု ဆုံးဖြတ်ချက်ချထားမှုများ အရ လာမယ့် ၁၀ နှစ်အတွင်း နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း သို့မဟုတ် ဒီ့ထက်ပိုတယ်လို့ ခန့်မှန်းရသူ လူနာများကို “အန္တရာယ်အဆင့် မြင့်မားသူများ” လို့ သတ်မှတ်ပါတယ်။

1. ကုသမှုအစီအစဉ်မှာ ယေဘုယျအားဖြင့် အောက်ပါတို့ ပါဝင်ပါတယ်။
   • သွေးတွင်းအဆီဓာတ်ကို ထိရောက်စွာ လျှော့ချနိုင်ရန် အထူးကြပ်မတ် ကုသခြင်း
   • လိုအပ်ပါက ကိုလက်စထရောလျှော့ချသည့် ဆေးဝါးအမျိုးအစား အများအပြားကို တွဲဖက်အသုံးပြုခြင်း
   • အစားအသောက်နဲ့ နေထိုင်မှုပုံစံကို စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်း
   • မျိုးရိုးလိုက် ကိုလက်စထရောမြင့်မားခြင်းရောဂါ (FH) ရှိ၊ မရှိ စစ်ဆေးအကဲဖြတ်ခြင်း
   • နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးအခြေအနေကို ပုံမှန်နီးကပ်စွာ စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးခြင်း
2. အန္တရာယ်ရှိနိုင်ခြေအဆင့် အသင့်အတင့်ရှိသူများ - PREVENT-ASCVD အမှတ်ပေးစနစ်အသုံးပြု ဆုံးဖြတ်ချက်ချထားမှု များအရ လာမယ့် ၁၀ နှစ်အတွင်း နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ  ၅ - ၁၀ % ရှိတယ်လို့  ခန့်မှန်းရတဲ့ လူနာများကို အန္တရာယ်အဆင့် အလယ်အလတ်ရှိသူများ လို့ သတ်မှတ်ပါတယ်။
   • ကုသမှုတွင် အောက်ပါတို့ကို အဓိကထား လုပ်ဆောင်ပါတယ် -
   • အစားအသောက်ပုံစံ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်း 
   • ကိုယ်အလေးချိန် ထိန်းချုပ်ခြင်း 
   • ပုံမှန် ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု ပြုလုပ်ခြင်း 
   • ဆေးလိပ်ဖြတ်ခြင်း 
   • ဆီးချိုရောဂါ သို့မဟုတ် သွေးတိုးရောဂါကဲ့သို့သော အခြားနောက်ဆက်တွဲ အခြေအနေများအပေါ် မူတည်၍ ဆေးဝါးသုံးစွဲရန် စဉ်းစားခြင်း
3. အန္တရာယ်ရှိနိုင်ခြေအဆင့် နည်းပါးသူများ - PREVENT-ASCVD အမှတ်ပေးစနစ်အသုံးပြု ဆုံးဖြတ်ချက်ချထားမှု များအရ လာမယ့် ၁၀ နှစ်အတွင်း နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ  ၃ % အောက် ရှိတယ်လို့ ခန့်မှန်းရတဲ့ လူနာများတွေကိုတော့ အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါ ကာကွယ်ရေးနည်းလမ်းများကို အာရုံစိုက်သင့်ပါတယ် - 
   • ကျန်းမာရေးနှင့်ညီညွတ်သော အစားအသောက်များစားသုံးခြင်း 
   • ပုံမှန် ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု ပြုလုပ်ခြင်း 
   • လုံလောက်စွာ အိပ်စက်ခြင်း 
   •  စိတ်ဖိစီးမှုကို လျှော့ချခြင်း 
   • ဆေးလိပ်သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း
     (*နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ အန္တရာယ် ၃ - ၅ % ကြားရှိခြင်းကိုတော့ အသင့်အတင့် အန္တရာယ်ရှိသော အခြေအနေ (ပုံမှန်နဲ့ အန္တရာယ်ရှိသော အနေအထားကြား) လို့ သတ်မှတ်ထားပါတယ်။)

ယနေ့ခေတ်မှာတော့ နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ အန္တရာယ် ဆန်းစစ်စစ်ဆေးမှုကဏ္ဍဟာ သမရိုးကျ ကိုလက်စထရော စစ်ဆေးခြင်းထက် များစွာ ကျယ်ပြန့်လာပြီ ဖြစ်ပါတယ်။

1. ဆေးပညာဆိုင်ရာ ဆန်းစစ်စစ်ဆေးခြင်း 
   ဆရာဝန်များအနေဖြင့် အောက်ပါအချက်များကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားကြပါတယ် - 
   • အသက်၊ ကျား/မ 
   • သွေးပေါင်ချိန် 
   • ဆေးလိပ်သောက်သုံးမှု အခြေအနေ 
   • ကိုယ်အလေးချိန်နှင့် ခါးပတ်လည်ပမာဏ (ခါးလုံးပတ်အဝန်းအတိုင်းအတာ)  circumference 
   • နှလုံးရောဂါ မျိုးရိုးရှိမှု အခြေအနေ
2. သွေးတွင်းအဆီဓာတ် စစ်ဆေးခြင်း
   ပုံမှန် သွေးတွင်းအဆီဓာတ်ပမာဏ စစ်ဆေးမှုမှာ အောက်ပါတို့ ပါဝင်ပါတယ်။ - 
   • စုစုပေါင်း ကိုလက်စထရောပမာဏ (Total cholesterol) 
   • ခန္ဓာကိုယ်အတွက်အကျိုးမပြုတဲ့ ကိုလက်စထရော ပမာဏ (LDL cholesterol) 
   • ခန္ဓာကိုယ်အတွက်အကျိုးပြုတဲ့ ကိုလက်စထရော ပမာဏ (HDL cholesterol) 
   • ထရိုင်ဂလစ်စရိုက် (Triglycerides)
3. အဆင့်မြင့် ဇီဝဆိုင်ရာအမှတ်အသားများ Advanced Biomarkers
   အောက်ပါ ဇီဝဆိုင်ရာ ထပ်တိုးအမှတ်အသားများဟာ ပိုမိုတိကျတဲ့ အန္တရာယ်ဆိုင်ရာ ခန့်မှန်းချက်များကို ပေးစွမ်းနိုင်ပါတယ် - 
   • hsCRP (သွေးကြောရောင်ရမ်းမှုကို တိုင်းတာသည့်စနစ်) 
   • Lipoprotein(a) 
   • ApoB 
     အဆိုပါအမှတ်အသားတွေက သွေးကြောရောင်ရမ်းခြင်းနဲ့ သွေးကြောနံရံများတွင် အဆီများစုပုံခြင်း အန္တရာယ်တို့ကို ပိုမိုတိကျစွာ ဆန်းစစ်ရာမှာ အထောက်အကူပြုပါတယ်။
4. မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အန္တရာယ် ဆန်းစစ်စစ်ဆေးခြင်း 
   မျိုးရိုးဗီဇဆေးပညာ တိုးတက်လာတာနဲ့အမျှ အခုဆိုရင်  အမွေဆက်ခံရရှိထားတဲ့ နှလုံးသွေးကြော ဆိုင်ရာ ထိခိုက်လွယ်မှုတွေကို Polygenic Risk Score (PRS) ခေါ် မျိုးရိုးဗီဇမျိုးစုံဆိုင်ရာ အန္တရာယ် အဆင့် အမှတ်ပေးစနစ်ကို အသုံးပြုပြီး ဆန်းစစ်နိုင်ပြီ ဖြစ်ပါတယ်။

   FH (မျိုးရိုးလိုက် ကိုလက်စထရော အလွန်မြင့်မားသောရောဂါ) ကဲ့သို့သော မျိုးရိုးဗီဇ တစ်ခုတည်းကြောင့် ဖြစ်တဲ့ ရောဂါများကို ရှာဖွေစစ်ဆေးတဲ့ စစ်ဆေးမှုများနှင့် မတူဘဲ၊ PRS နည်းလမ်း ဟာ အောက်ပါတို့နဲ့ ဆက်စပ်နေတဲ့ မျိုးရိုးဗီဇ ပြောင်းလဲမှုအများအပြားကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပေးပါတယ်။ 

5. ကိုလက်စထရော ဇီဝဖြစ်စဉ် 
   • အဆီစုပ်ယူမှု  
   • သွေးကြောရောင်ရမ်းမှု 
   • နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ ထိခိုက်လွယ်မှု  
   • အခြားသော နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ အန္တရာယ်  အကြောင်းရင်းများ
     ဒီနည်းလမ်းကတော့ လူနာတစ်ဦးချင်းစီရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ဗီဇနဲ့ အချက်အလက်များအပေါ် မူတည်ပြီး နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ အန္တရာယ်ကို ပိုမိုတိကျစွာ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်ခြင်း နဲ့ ပိုပြီးထိရောက် တဲ့ ကြိုတင်ကာကွယ်ရေး နည်းဗျူဟာများကို စောစောစီးစီး ချမှတ်နိုင်ဖို့ လမ်းညွှန်ပေးရာမှာ အကူအညီ များစွာ ရပါတယ်။ 
6. မျိုးဗီဇအစီအစဉ်ကို အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း ( Genome sequencing)
   LDLR၊ APOB နဲ့ PCSK9 မျိုးရိုးဗီဇများ အစီအစဉ်လိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာစစ်ဆေးခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို အန္တရာယ်အဆင့် မြင့်မားသူများ၊ အထူးသဖြင့် မျိုးရိုးဗီဇဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှု သို့မဟုတ် မျိုးရိုးလိုက် ကိုလက်စထရော အလွန်အမြင့်မားသောရောဂါ (FH) ရှိတယ်လို့ သံသယရှိသူများအတွက် အကြံပြုထားပါတယ်။
   

ကိုလက်စထရောမြင့်မားတယ်ဆိုတာ ညံ့ဖျင်းတဲ့အစားအသောက် သို့မဟုတ် လူနေမှုပုံစံ ရွေးချယ်မှုများ သက်သက်ကြောင့်  ဖြစ်ပေါ်လာရတာ မဟုတ်ဘူး။ ခန္ဓာကိုယ်က ကိုလက်စထရောကို ဘယ်လို စီမံခန့်ခွဲသလဲ ဆိုတာနဲ့ နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ ရောဂါတွေ ဘယ်လောက်စောစောဖြစ်နိုင်သလဲ ဆိုတဲ့အပိုင်းမှာ မျိုးရိုးဗီဇက သိသိသာသာ လွှမ်းမိုးမှုရှိနိုင်တာကို တွေ့ရပါတယ်။

အဲဒီတော့ မိဘဆီက အမွေဆက်ခံရရှိထားတဲ့ အန္တရာယ်နဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်း နှစ်ရပ်စလုံးကို နားလည်သဘောပေါက်ထားခြင်းဖြင့် ပိုမိုသင့်လျော် ကိုက်ညီတဲ့ ကာကွယ်ရေးနဲ့ ကုသရေး မဟာဗျူဟာတွေကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်လာနိုင်ကြပါတယ်။ အထူးသဖြင့် မိသားစုလိုက် ကိုလက်စထရော အလွန်မြင့်မားသောရောဂါ (FH) ရှိသူများကဲ့သို့သော အန္တရာယ်အဆင့် မြင့်တဲ့သူတွေကို စောစီးစွာ ရောဂါဖော်ထုတ်ပေးနိုင်ခြင်းက ငယ်ရွယ်စဉ် နှလုံးရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို သိသိသာသာ လျှော့ချပေးနိုင်ပြီး ရေရှည် နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး ရလဒ်များကိုပါ တိုးတက်ကောင်းမွန်စေနိုင်ပါတယ်။

ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ဘန်ကောက်မြို့ ဆစ်မီတဝေ့ဆေးရုံကြီးမှာ ကိုလက်စထရောမြင့်မားတဲ့ (Hypercholesterolemia)  လူနာတွေအတွက် နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ အန္တရာယ် ဆန်းစစ်စစ်ဆေးခြင်း ဝန်ဆောင်မှုများကို ပြီးပြည့်စုံစွာ ပံ့ပိုးပေးလျက်ရှိပါတယ်။

အဆိုပါ ဝန်ဆောင်မှုများတွင် ဆေးပညာဆိုင်ရာ အန္တရာယ်အကြောင်းရင်းများ ဆန်းစစ်ခြင်း၊ Polygenic Risk Score (PRS) ခေါ် မျိုးရိုးဗီဇမျိုးစုံဆိုင်ရာ အန္တရာယ် အမှတ်ပေးစနစ်၊ မိဘဆီကအမွေဆက်ခံရရှိထားတဲ့ အဆီဓာတ်ဆိုင်ရာ မူမမှန်မှုများကို စစ်ဆေးခြင်းတို့ ပါဝင်ပါတယ်။ နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆန်းစစ်စစ်ဆေးမှု ဝန်ဆောင်မှုများကို လက်တွေ့မျိုးရိုးဗီဇ ဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှု (Clinical Genetics Service) နဲ့ နှလုံးရောဂါကုသရေး ဝန်ဆောင်မှု (Cardiology Service) တို့ ပူးပေါင်းပြီး အထူးဂရုစိုက် ဆောင်ရွက်ပေးနေခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
နှလုံးစင်တာ
Genomics and Lifestyle Wellness Center