โรคตับอ่อนและมะเร็งตับอ่อน จากการวินิจฉัยแม่นยำ สู่การรักษาด้วยเทคโนโลยีขั้นสูง

• โรคตับอ่อนอาจซ่อนอยู่โดยไม่รู้ตัว ระยะแรกมักไม่มีอาการชัดเจน หรือมีอาการคล้ายโรคทางเดินอาหารทั่วไป ทำให้บางรายตรวจพบเมื่อโรคลุกลามแล้ว
• เทคโนโลยี CT Scan, MRI/MRCP และ EUS ช่วยตรวจหาความผิดปกติของตับอ่อนได้แม่นยำยิ่งขึ้น พร้อมเก็บตัวอย่างชิ้นเนื้อในกรณีที่จำเป็น เพื่อวินิจฉัยและวางแผนรักษาอย่างเหมาะสม
• มะเร็งตับอ่อนยิ่งพบเร็ว ยิ่งมีโอกาสรักษาได้มากขึ้น ด้วยการผ่าตัดโดยศัลยแพทย์เฉพาะทาง เทคโนโลยีผ่าตัดผ่านกล้องหรือหุ่นยนต์ในผู้ป่วยที่เหมาะสม ร่วมกับการรักษาอื่นตามระยะของโรค

ตับอ่อนเป็นอวัยวะสำคัญที่อยู่ลึกในช่องท้องบริเวณ หลังกระเพาะอาหาร ทำหน้าที่ผลิตเอนไซม์ช่วยย่อยอาหารและฮอร์โมนอินซูลินเพื่อควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดเนื่องจากตำแหน่งของตับอ่อนอยู่ลึกและเข้าถึงยาก โรคตับอ่อนในระยะแรกมักไม่มีอาการชัดเจน หรือมีอาการคล้ายกับโรคระบบทางเดินอาหารทั่วไป เช่น ปวดท้อง แน่นท้อง เสียดท้อง หรืออาหารไม่ย่อย ทำให้ผู้ป่วยส่วนใหญ่มาพบแพทย์เมื่อโรคเข้าสู่ระยะลุกลามแล้ว

การวินิจฉัยโรคตับอ่อนจึงต้องอาศัยเทคโนโลยีการตรวจวินิจฉัยที่แม่นยำ ร่วมกับความเชี่ยวชาญของทีมแพทย์เฉพาะทางเพื่อค้นหาความผิดปกติ ประเมินระยะของโรค และวางแผนการรักษาได้อย่างเหมาะสมและทันท่วงที

โรคตับอ่อน ครอบคลุมความผิดปกติหลายประเภท ตั้งแต่ตับอ่อนอักเสบ ถุงน้ำในตับอ่อน ไปจนถึงเนื้องอกและมะเร็งตับอ่อน ซึ่งแต่ละโรคมีแนวทางการวินิจฉัยและรักษาที่แตกต่างกัน โดยมีปัจจัยสำคัญ 3 ประการที่ทำให้การดูแลรักษามีความซับซ้อน ได้แก่

• ตำแหน่งที่ยากต่อการเข้าถึง คือ เนื่องจากตับอ่อนอยู่ด้านหลังกระเพาะอาหารและรายล้อมไปด้วยหลอดเลือดแดงและหลอดเลือดดำขนาดใหญ่ ทำให้ไม่สามารถตรวจพบความผิดปกติได้จากการคลำหน้าท้องทั่วไป
• ลักษณะเนื้อเยื่อที่เปราะบาง ตับอ่อนเป็นอวัยวะที่ผลิตเอนไซม์ย่อยอาหาร การทำหัตถการหรือผ่าตัดจึงต้องอาศัยความชำนาญ เพื่อลดความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน เช่น ตับอ่อนอักเสบหรือน้ำย่อยตับอ่อนรั่ว

ต้องอาศัยทีมแพทย์เฉพาะทางหลายสาขา การดูแลรักษาต้องอาศัยความเชี่ยวชาญร่วมกันของอายุรแพทย์ทางเดินอาหารและตับ รังสีแพทย์ ศัลยแพทย์เฉพาะทางด้านตับและทางเดินน้ำดี รวมถึงอายุรแพทย์โรคมะเร็ง และพยาธิแพทย์

เนื่องจากมะเร็งตับอ่อนมักไม่แสดงอาการในระยะเริ่มต้น การตรวจคัดกรองอย่างเหมาะสมจึงมีความสำคัญ โดยเฉพาะผู้ที่มีความเสี่ยงสูง ได้แก่

• ผู้ที่มีประวัติครอบครัวเป็นมะเร็งตับอ่อน โดยเฉพาะผู้ที่มีญาติสายตรง เช่น พ่อ แม่ พี่น้อง หรือลูก เป็นมะเร็งตับอ่อนตั้งแต่ 2 คนขึ้นไป
• ผู้ที่มีความเสี่ยงทางพันธุกรรม เช่น ผู้ที่มีการกลายพันธุ์ของยีนบางชนิด เช่น BRCA1, BRCA2 หรือโรคทางพันธุกรรมที่เกี่ยวข้องกับตับอ่อนอักเสบ
• ผู้ป่วยตับอ่อนอักเสบเรื้อรัง ผู้ป่วยที่มีการอักเสบเป็นระยะเวลานาน จะเพิ่มความเสี่ยงในการเกิดมะเร็งตับอ่อนในระยะยาว
• ผู้ที่เพิ่งตรวจพบเบาหวานหลังอายุ 50 ปี โดยเฉพาะผู้ที่ไม่มีภาวะอ้วนหรือประวัติครอบครัว ซึ่งอาจเป็นสัญญาณเตือนจากก้อนเนื้อที่ตับอ่อน
• ผู้ที่มีพฤติกรรมเสี่ยงสูง เช่น ผู้ที่ดื่มแอลกอฮอล์เป็นประจำ สูบบุหรี่จัด หรือมีภาวะอ้วนรุนแรง

• อาการปวดท้องรุนแรงบริเวณลิ้นปี่และร้าวไปที่หลัง ซึ่งมักปวดตื้อๆ และจะเป็นมากขึ้นเมื่อนอนราบ แต่จะรู้สึกดีขึ้นเมื่อก้มตัวไปข้างหน้า
• ภาวะตัวและตาเหลือง เกิดจากก้อนเนื้อบริเวณส่วนหัวของตับอ่อนไปกดทับท่อน้ำดี ทำให้น้ำดีไหลลงลำไส้ไม่ได้ ส่งผลให้ปัสสาวะมีสีเข้ม อุจจาระสีซีด และมีอาการคันตามผิวหนัง
• น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ ร่วมกับอาการเบื่ออาหารและอ่อนเพลียเรื้อรัง
• ระบบย่อยอาหารผิดปกติ อุจจาระมีไขมันปน ลอยน้ำ และมีกลิ่นเหม็นรุนแรง เนื่องจากตับอ่อนขาดเอนไซม์ย่อยไขมัน
• ตับอ่อนอักเสบเฉียบพลันโดยไม่ทราบสาเหตุ โดยมีอาการปวดท้องรุนแรงกะทันหันร่วมกับระดับเอนไซม์ตับอ่อนในเลือดสูง

หากมีอาการหรือสัญญาณเตือนข้างต้น ควรปรึกษาแพทย์ศูนย์โรคตับและระบบทางเดินอาหาร โรงพยาบาลสมิติเวช สุขุมวิท  เพื่อตรวจหาสาเหตุและวางแผนการรักษาอย่างเหมาะสม

การวินิจฉัย โรคตับอ่อนและมะเร็งตับอ่อน ต้องอาศัยเทคโนโลยีการตรวจด้วยภาพทางการแพทย์ เพื่อค้นหาความผิดปกติ ประเมินลักษณะของก้อนเนื้อ และวางแผนการรักษาอย่างเหมาะสม โดยมีวิธีตรวจที่สำคัญ ได้แก่

• เอกซเรย์คอมพิวเตอร์ความเร็วสูงแบบฉีดสี (Pancreatic Protocol CT Scan) ใช้เทคนิคการฉีดสารทึบรังสีและถ่ายภาพในช่วงเวลาที่เหมาะสม ช่วยให้เห็นก้อนเนื้อและความสัมพันธ์กับหลอดเลือดสำคัญได้ชัดเจน เพื่อประเมินการลุกลามของโรคและวางแผนการรักษา
• ตรวจคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (MRI และ MRCP) ให้ภาพเนื้อเยื่อที่คมชัดสูง และเทคนิค MRCP สามารถสร้างภาพทางเดินน้ำดีและท่อตับอ่อนเป็นสามมิติได้โดยไม่ต้องฉีดสารทึบแสง เหมาะสำหรับการประเมินภาวะท่ออุดกั้น นิ่ว หรือถุงน้ำ
• อัลตร้าซาวด์ผ่านหน้าท้อง (Abdominal Ultrasound) เป็นการตรวจเบื้องต้น แต่บางกรณีอาจมองเห็นตับอ่อนได้ไม่ชัดเจน เนื่องจากมีแก๊สในลำไส้บดบัง

การส่องกล้องอัลตร้าซาวด์ (Endoscopic Ultrasound: EUS) เป็นเทคโนโลยีที่ช่วยตรวจหาความผิดปกติของตับอ่อนได้อย่างละเอียด โดยเฉพาะก้อนเนื้อขนาดเล็กหรือรอยโรคที่ตรวจพบได้ไม่ชัดเจนจากการตรวจทั่วไป โดยแพทย์จะส่องกล้องที่มีอัลตร้าซาวด์ขนาดเล็กผ่านทางปากลงไปในกระเพาะอาหารและลำไส้เล็กส่วนต้น ซึ่งอยู่ใกล้กับตับอ่อน ทำให้เห็นรายละเอียดของเนื้อเยื่อและรอยโรคได้ชัดเจน 

นอกจากนี้ยังสามารถใช้เข็มขนาดเล็กเจาะผ่านผนังทางเดินอาหารเพื่อเก็บตัวอย่างชิ้นเนื้อมาตรวจ และในปัจจุบัน EUS ยังพัฒนามาใช้ในการรักษาได้อีกด้วย เช่น การฉีดยาระงับปวดที่ปมประสาทเพื่อช่วยลดอาการปวดในผู้ป่วยมะเร็ง การระบายถุงน้ำตับอ่อน หรือการใส่สายระบายน้ำดี

การส่องกล้อง ERCP (Endoscopic Retrograde Cholangiopancreatography) เป็นหัตถการที่ผสานการส่องกล้องทางเดินอาหารเข้ากับการเอกซเรย์ เพื่อวินิจฉัยและรักษาภาวะท่อน้ำดีหรือท่อตับอ่อนอุดตัน โดยไม่ต้องผ่าตัดเปิดหน้าท้อง โดยแพทย์จะส่องกล้องไปที่ตำแหน่งเปิดของท่อน้ำดีเพื่อฉีดสารทึบแสงและทำหัตถการรักษา เช่น การใส่ท่อระบายน้ำดีชนิดพลาสติกหรือโลหะ เพื่อเปิดทางให้น้ำดีไหลลงลำไส้ ลดอาการตัวเหลือง หรือใช้เพื่อการเอานิ่วออกและการเก็บเซลล์ผิวท่อทางเดินน้ำดี

การส่องกล้อง EUS และ ERCP เป็นการส่องกล้องผ่านทางปากเหมือนกัน แต่มีวิธีการและจุดประสงค์ต่างกัน ดังนี้

เมื่อพบก้อนเนื้อหรือวินิจฉัยว่าเป็น มะเร็งตับอ่อน ทีมแพทย์เฉพาะทางจะร่วมกันประเมินระยะของโรค ตำแหน่งก้อนเนื้อ การลุกลามไปยังหลอดเลือดสำคัญ และสุขภาพโดยรวมของผู้ป่วย เพื่อวางแผนการรักษาที่เหมาะสม โดยแบ่งเป็น 3 กลุ่มหลัก ได้แก่

• กลุ่มที่ผ่าตัดได้ (Resectable) มะเร็งยังไม่มีการแพร่กระจายไปอวัยวะอื่น และไม่ลุกลามเข้าหลอดเลือดสำคัญจนเป็นอุปสรรคต่อการผ่าตัด แพทย์อาจพิจารณาผ่าตัดนำก้อนมะเร็งออก
• กลุ่มที่กึ่งผ่าตัดได้ (Borderline Resectable) ก้อนมะเร็งอยู่ใกล้หรือมีการลุกลามเกี่ยวข้องกับหลอดเลือดสำคัญ แพทย์มักพิจารณาให้ยาเคมีบำบัดก่อนผ่าตัด เพื่อช่วยลดขนาดก้อนเนื้อและกำจัดเซลล์มะเร็งกระจายตัวเล็กๆ ก่อนดำเนินการผ่าตัด
• กลุ่มที่ผ่าตัดไม่ได้หรือระยะลุกลาม (Unresectable / Metastatic) มะเร็งลุกลามเฉพาะที่จนไม่สามารถผ่าตัดออกได้  หรือมีการกระจายไปอวัยวะอื่น แพทย์จะมุ่งเน้นไปที่การรักษาประคับประคองอาการ การให้ยาเคมีบำบัด หรือการใช้ยามุ่งเป้าเพื่อควบคุมโรคและรักษาคุณภาพชีวิตของผู้ป่วย

ปรึกษาแพทย์ ศูนย์โรคตับและระบบทางเดินอาหาร โรงพยาบาลสมิติเวช เพื่อประเมินระยะของโรคและวางแผนการรักษามะเร็งตับอ่อนที่เหมาะสม

การเตรียมความพร้อมก่อนตรวจหรือผ่าตัดโรคตับอ่อน ช่วยลดความเสี่ยงจากภาวะแทรกซ้อนและเพิ่มความปลอดภัยในการรักษา โดยมีแนวทางสำคัญดังนี้

• ก่อนทำ EUS หรือ ERCP ต้องงดน้ำและอาหารประมาณ 6 - 8 ชั่วโมงเพื่อป้องกันการสำลัก และต้องแจ้งแพทย์เกี่ยวกับโรคประจำตัวและยาที่ใช้อยู่ โดยเฉพาะยาต้านเกล็ดเลือดหรือยาต้านการแข็งตัวของเลือด ซึ่งอาจต้องปรับหรือหยุดยาชั่วคราว 5-7 วัน ตามชนิดยาและหัตถการ 
• ก่อนผ่าตัดตับอ่อน แพทย์จะตรวจประเมินความพร้อมของหัวใจและปอด ฟื้นฟูภาวะโภชนาการเนื่องจากผู้ป่วยโรคตับอ่อนมักมีภาวะทุพโภชนาการ และหากผู้ป่วยมีภาวะตัวเหลืองมาก อาจต้องพิจารณาใส่ท่อระบายน้ำดีผ่านกล้อง ERCP ก่อนผ่าตัด 1 - 2 สัปดาห์ เพื่อให้ตับฟื้นตัว

การผ่าตัดตับอ่อนเป็นการผ่าตัดใหญ่ในช่องท้องที่ต้องทำโดยศัลยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทาง โดยแบ่งตามตำแหน่งของโรค ดังนี้

• การผ่าตัดตับอ่อนส่วนหัว Whipple Operation (Pancreaticoduodenectomy) ใช้สำหรับก้อนเนื้อบริเวณส่วนหัวของตับอ่อน โดยจะตัดหัวตับอ่อน ลำไส้เล็กส่วนต้น ถุงน้ำดี และท่อน้ำดีส่วนปลายออก จากนั้นแพทย์จะทำการเชื่อมต่อระบบทางเดินอาหารใหม่ทั้งหมด 3 จุด คือ ท่อตับอ่อน ท่อน้ำดี และกระเพาะอาหารเข้ากับลำไส้เล็ก เพื่อให้ระบบย่อยอาหารกลับมาทำงานได้
• การผ่าตัดตับอ่อนส่วนปลาย Distal Pancreatectomy ใช้รักษาก้อนเนื้อบริเวณส่วนตัวและหางของตับอ่อน โดยจะตัดเนื้อตับอ่อนส่วนปลายออก และอาจพิจารณาตัดม้ามร่วมด้วยขึ้นอยู่กับชนิดและตำแหน่งของก้อนเนื้อ
• การผ่าตัดผ่านกล้องและหุ่นยนต์ช่วยผ่าตัด ช่วยให้แผลมีขนาดเล็ก ลดการบอบช้ำ เสียเลือดน้อย และช่วยให้ผู้ป่วยฟื้นตัวได้เร็วยิ่งขึ้น

หลังการผ่าตัด ผู้ป่วยจะต้องพักฟื้นในหอผู้ป่วยวิกฤตในช่วง 1 - 2 วันแรก โดยทั่วไปจะต้องนอนพักรักษาตัวในโรงพยาบาลประมาณ 10 - 14 วัน ขึ้นอยู่กับวิธีผ่าตัด การฟื้นตัว และภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้น

หลังการผ่าตัดตับอ่อน ผู้ป่วยจำเป็นต้องได้รับการดูแลอย่างต่อเนื่อง เพื่อฟื้นฟูระบบย่อยอาหาร ควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด และลดความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน โดยมีแนวทางสำคัญ ได้แก่

• การทดแทนเอนไซม์ตับอ่อน (PERT) เนื่องจากเนื้อตับอ่อนถูกตัดออกไปบางส่วน การผลิตเอนไซม์จึงลดลง ผู้ป่วยจึงจำเป็นต้องรับประทานเอนไซม์สังเคราะห์พร้อมมื้ออาหารทุกมื้อ เพื่อช่วยย่อยและป้องกันอุจจาระมีไขมันปน
• การควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด การสูญเสียเนื้อตับอ่อนอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคเบาหวาน ผู้ป่วยจึงต้องควบคุมระดับน้ำตาลภายใต้การดูแลของแพทย์
  การให้ยาเคมีบำบัดเสริม แพทย์อาจพิจารณาให้ยาเคมีบำบัดหลังผ่าตัดเมื่อร่างกายฟื้นตัวดีแล้ว เพื่อลดโอกาสการกลับมาเป็นซ้ำของโรค

ถึงแม้ว่าตับอ่อนจะเป็นอวัยวะที่พบความผิดปกติได้ยากเนื่องจากมักไม่มีสัญญาณเตือนในระยะแรก ความก้าวหน้าของเทคโนโลยีการตรวจวินิจฉัย เช่น CT Scan, MRI และ EUS ช่วยให้แพทย์ตรวจพบและประเมินความผิดปกติได้ละเอียดแม่นยำยิ่งขึ้นเมื่อผสานกับ ความเชี่ยวชาญของทีมแพทย์สหสาขาและการวางแผนรักษาเฉพาะบุคคล จึงช่วยให้ผู้ป่วยได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม ตั้งแต่การวินิจฉัย การรักษา ไปจนถึงการฟื้นฟูสุขภาพ เพื่อเพิ่มโอกาสในการรักษาและส่งเสริมคุณภาพชีวิตที่ดีในระยะยาว