คอเลสเตอรอลสูงเกี่ยวกับพันธุกรรมจริงหรือไม่

• หลายคนเข้าใจว่า ภาวะไขมันในเลือดสูง เกิดจากการรับประทานอาหารเพียงอย่างเดียว แต่ในความเป็นจริง “พันธุกรรม” มีบทบาทสำคัญอย่างมากต่อระดับไขมันของแต่ละคน
• คนกลุ่มหนึ่งที่มีภาวะไขมันในเลือดสูงที่พยายามปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและปัจจัยแวดล้อมแล้วพบว่าผลเลือดไม่ได้ดีเท่าที่ควร บุคคลนั้นอาจจะไม่ได้แค่มีลักษณะทางพันธุกรรมที่เกื้อหนุนต่อไขมันสูง แต่อาจจะหมายถึงมีการกลายพันธุ์ในระดับยีน
• ไขมันสูงเรื้อรังทำให้หลอดเลือดแข็งและตีบ เลือดไปเลี้ยงหัวใจได้ไม่เพียงพอ การรักษาภาวะคอเลสเตอรอลสูง จึงไม่ใช่แค่ลดตัวเลขไขมันในเลือด แต่เพื่อลดความเสี่ยงโรคหลอดเลือดหัวใจอุดตันและภาวะกล้ามเนื้อหัวใจตายในอนาคต Polygenic Risk Score (PRS) ช่วยประเมินแนวโน้มเฉพาะบุคคล เช่น การดูดซึมไขมัน การกำจัด LDL การอักเสบของหลอดเลือด ซึ่งข้อมูลดังกล่าวจะออกมาเป็นคะแนนความเสี่ยงในอนาคตที่จะก่อให้เกิดโรคหลอดเลือดหัวใจตีบ ช่วยให้แพทย์สามารถวางแผนการป้องกันและรักษาได้แม่นยำยิ่งขึ้น

ภาวะไขมันในเลือดสูง เป็นปัญหาสุขภาพที่พบได้บ่อย และเป็นปัจจัยสำคัญของโรคหลอดเลือดหัวใจตีบและหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน หลายคนเข้าใจว่าเกิดจากการรับประทานอาหารเพียงอย่างเดียว แต่ในความเป็นจริง “พันธุกรรม” มีบทบาทสำคัญอย่างมากต่อระดับไขมันของแต่ละคน
 

สาเหตุของภาวะคอเลสเตอรอลสูงมีได้หลายปัจจัย โดยส่วนใหญ่เกิดจากการผสมผสานระหว่าง

• ลักษณะทางพันธุกรรม (genetic traits)
• พฤติกรรมการดำรงชีวิตและสิ่งแวดล้อม

เช่น การรับประทานอาหาร การออกกำลังกาย น้ำหนักตัว ความเครียด การสูบบุหรี่ และโรคร่วมต่าง ๆ ตัวอย่างเช่นความดันโลหิตสูง เบาหวาน
 

Genetic traits หมายถึง “ลักษณะทางพันธุกรรม” ที่พบร่วมกันในสมาชิกครอบครัว เช่น

• รูปร่างและการกระจายตัวของไขมัน 
• ความสามารถในการดูดซึมไขมันจากลำไส้ 
• การเผาผลาญและกำจัดคอเลสเตอรอลที่ตับ 
• แนวโน้มการอักเสบของหลอดเลือด 

ลักษณะเหล่านี้ไม่ถือว่าเป็น “โรคพันธุกรรม” โดยตรง สมาชิกในครอบครัวอาจมีระดับไขมันหรือความเสี่ยงไม่เท่ากัน ขึ้นกับพฤติกรรมและสิ่งแวดล้อมของแต่ละคนร่วมด้วย

ทั้งนี้มีคนกลุ่มหนึ่งที่มีภาวะไขมันในเลือดสูงที่พยายามปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและปัจจัยแวดล้อมแล้วพบว่าผลเลือดไม่ได้ดีเท่าที่ควร ทำให้ต้องสงสัยมากขึ้นว่าบุคคลนั้นอาจจะไม่ได้แค่มีลักษณะทางพันธุกรรมที่เกื้อหนุนต่อไขมันสูง แต่อาจจะหมายถึงมีการกลายพันธุ์ในระดับยีนที่มีหน้าที่โดยตรงในการเผาผลาญหรือขับไขมันออกจากร่างกายเพียงยีนเดียวที่จัดอยู่ในกลุ่ม “โรคพันธุกรรม (genetic disorders)” เช่น โรคคอเลสเตอรอลสูงชนิดที่ถ่ายทอดทางสายเลือด หรือ Familial Hypercholesterolemia (FH)

ในประชากรประมาณ 1 ใน 300 คน จะพบภาวะไขมันคอเลสเตอรอลสูงที่เกิดจากการกลายพันธุ์ของยีนเพียงยีนเดียว ซึ่งเรียกว่า Familial Hypercholesterolemia หรือ FH

โรคนี้เกิดจากความผิดปกติของยีนที่เกี่ยวข้องกับการกำจัด LDL cholesterol ออกจากร่างกาย ทำให้ระดับ LDL สูงตั้งแต่อายุน้อย และเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคหลอดเลือดหัวใจตีบก่อนวัยอันควรอย่างชัดเจน
ลักษณะสำคัญของ FH ได้แก่

• ถ่ายทอดทางพันธุกรรมแบบเด่น (autosomal dominant) 
• บุตรมีโอกาสได้รับยีนผิดปกติร้อยละ 50 
• ระดับ LDL cholesterol สูงมากตั้งแต่วัยเด็กหรือวัยหนุ่มสาว 
• มีโอกาสเกิดโรคหลอดเลือดหัวใจตีบก่อนวัยอันควรสูง 

“ก่อนวัยอันควร” หมายถึง

• เพศชายอายุน้อยกว่า 55 ปี 
• เพศหญิงอายุน้อยกว่า 60 ปี 

กรณีที่ทั้งพ่อและแม่เป็น FH จะมีโอกาสร้อยละ 25 ที่บุตรจะได้รับยีนผิดปกติจากทั้งสองฝ่าย ทำให้เกิดโรค FH ชนิดรุนแรง ซึ่งอาจเกิดโรคหลอดเลือดหัวใจตีบตั้งแต่วัยเด็กหรือวัยรุ่นได้

สิ่งสำคัญที่สุดของการดูแลไขมันสูงไม่ว่าจากสาเหตุใด Genetic traits VS Genetic disorders คือการป้องกันโรคเส้นเลือดหัวใจตีบหัวใจ

เป้าหมายสำคัญของการรักษาภาวะคอเลสเตอรอลสูง ไม่ใช่เพียงการลดตัวเลขไขมันในเลือด แต่คือการลดความเสี่ยงของโรคหลอดเลือดหัวใจอุดตันเฉียบพลันในอนาคต เนื่องจากการที่ไขมันในเลือดสูงอย่างเรื้อรังจะมีผลให้หลอดเลือดหัวใจแข็งตัว และทำให้เลือดไปเลี้ยงกล้ามเนื้อหัวใจไม่พอ เกิดภาวะกล้ามเนื้อหัวใจตาย

ดังนั้น ผู้ที่มีคอเลสเตอรอลสูงทุกคนควรได้รับ “การประเมินความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือด” อย่างเหมาะสม

1. กลุ่มความเสี่ยงสูง หมายถึงผู้ที่มีโอกาสเกิดโรคหลอดเลือดหัวใจมากกว่าหรือเท่ากับ 10% ภายใน 10 ปีข้างหน้า
   ผู้ป่วยกลุ่มนี้มักต้องได้รับ
   • ยาลดไขมันอย่างต่อเนื่องและใกล้ชิด 
   • อาจต้องใช้ยามากกว่า 1 ชนิด 
   • ควบคุมอาหารและพฤติกรรมอย่างเข้มงวด 
   • ประเมินว่าเข้าข่าย FH หรือไม่ 
   • ติดตามสุขภาพหัวใจอย่างสม่ำเสมอ 
2. กลุ่มความเสี่ยงปานกลาง มีโอกาสเกิดโรคหัวใจประมาณ 5–10% ใน 10 ปี
   แนวทางดูแลเน้น
   • ปรับพฤติกรรม 
   • ควบคุมน้ำหนัก 
   • ออกกำลังกาย 
   • ลดอาหารไขมันอิ่มตัว 
   • พิจารณาการใช้ยาลดไขมันในกรณีที่มีโรคร่วม เช่น เบาหวานหรือความดันโลหิตสูง 
3. กลุ่มความเสี่ยงต่ำ มีโอกาสเกิดโรคหัวใจน้อยกว่า 5% ใน 10 ปี
   กลุ่มนี้ควรเน้นการป้องกันระยะยาว เช่น
   • ออกกำลังกายสม่ำเสมอ 
   • พักผ่อนให้เพียงพอ 
   • งดสูบบุหรี่ 
   • ควบคุมอาหาร 
   • ตรวจสุขภาพเป็นระยะ 

การประเมินความเสี่ยงในปัจจุบันไม่ได้ดูเพียงระดับคอเลสเตอรอลเท่านั้น แต่พิจารณาหลายปัจจัยร่วมกัน ได้แก่

1. ข้อมูลทางคลินิก
   • อายุ 
   • เพศ 
   • น้ำหนักและส่วนสูง 
   • ความดันโลหิต 
   • การสูบบุหรี่ 
   • ประวัติครอบครัว 
2. ผลตรวจไขมันในเลือด
   • Total cholesterol 
   • LDL cholesterol 
   • HDL cholesterol 
   • Triglyceride 
3. สารชีวเคมีเพิ่มเติม ซึ่งช่วยประเมินความเสี่ยงของหลอดเลือดอักเสบและการเกิดคราบไขมันได้ละเอียดขึ้น เช่น
   • hsCRP 
   • Lipoprotein(a) 
   • ApoB 
4. การประเมินลักษณะทางพันธุกรรมหรือ genetic traits
   ปัจจุบันสามารถประเมิน “คะแนนความเสี่ยงทางพันธุกรรม” ของโรคหัวใจได้จากการวิเคราะห์หลายยีนร่วมกัน หรือที่เรียกว่า Polygenic Risk Score (PRS)
   การตรวจลักษณะนี้ช่วยประเมินแนวโน้มเฉพาะบุคคล เช่น
   • การดูดซึมไขมัน 
   • การกำจัด LDL cholesterol 
   • การอักเสบของหลอดเลือด 
   • ความไวต่อปัจจัยแวดล้อม 
     ข้อมูลดังกล่าวจะรายงานออกมาเป็นคะแนนว่าความเสี่ยงในอนาคตที่จะก่อให้เกิดโรคหลอดเลือดหัวใจตีบอยู่ในระดับใด จะช่วยให้แพทย์สามารถวางแผนการป้องกันและรักษาได้แม่นยำยิ่งขึ้น
5. การถอดรหัสพันธุกรรม (genome sequencing) ในยีน LDLR APOB PCSK9 เป็นการตรวจผู้ที่มีความเสี่ยงสูงสุดกล่าวคือต้องสงสัยภาวะยีนกลายพันธุ์หรือ FH
    

ภาวะคอเลสเตอรอลสูงไม่ใช่เพียงผลจากอาหารหรือพฤติกรรม แต่เกี่ยวข้องกับพันธุกรรมอย่างใกล้ชิด โดยเฉพาะโรค Familial Hypercholesterolemia ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคหลอดเลือดหัวใจตั้งแต่อายุน้อย

การประเมินความเสี่ยงอย่างละเอียด ทั้งจากข้อมูลทางคลินิก ผลเลือด และข้อมูลทางพันธุกรรม จะช่วยให้สามารถวางแผนการรักษาและป้องกันโรคหัวใจได้อย่างเหมาะสมและแม่นยำสำหรับแต่ละบุคคลที่สุด

รพ.สมิติเวช สุขุมวิทให้บริการการประเมินความเสี่ยงโรคหลอดเลือดหัวใจอุดตันสำหรับผู้ที่มีภาวะไขมันในเลือดสูงด้วยเครื่องมือทางชีวเคมี คะแนนความเสี่ยงทางพันธุกรรม และการถอดรหัสพันธุกรรมของยีนไขมัน ซึ่งเป็นความร่วมมือกันระหว่างแพทย์โรคหัวใจและแพทย์โรคพันธุกรรม สามารถเข้ารับบริการได้ที่

• ศูนย์หัวใจ (Heart Center)
• ศูนย์สุขภาพจีโนมและวิถีชีวิต (Genomics and Lifestyle Wellness Center)